Goede praktijken in gezondheidspromotie op het werk

Op 31 maart vond in Pellenberg, nabij Leuven, het sluitstuk plaats van Move Europe, de Europese campagne over gezondheidsbevordering op het werk. Tijdens het seminarie, getiteld “Gezondheidspromotie op het werk”, behaalden vijf bedrijven een certificaat voor Goede Praktijk. De vijf bedrijven, geselecteerd door een jury van deskundigen, werden onderscheiden voor hun beleid inzake gezondheid dat ze om beurt voorstelden aan het publiek. Maar hoe verliep de selectie en wat zijn de bekroonde initiatieven?

Fotolegende (van links naar rechts): Philippe De Permentier (Fortis), Thomas Vandierendonck (ADMB), Bie Van Woensel (PROVIKMO), Marc De Greef (Prevent), Pierre Depret (Solvay), Koen Van Gestel (P&G) en Tim Lammens (Delhaize).

De campagne Move Europe ging van start in augustus 2007 en heeft als doel het bevorderen van de gezondheid op het werk. Om deze doelstelling te bereiken, heeft het European Network for Workplace Health Promotion (ENWHP), de superviserende instelling van deze campagne, vier specifieke thema’s naar voren geschoven: roken, voeding, lichaamsbeweging en stress. Prevent, de Belgische partner, ontwikkelde diverse instrumenten om de bedrijven te sensibiliseren om de gezondheid op het werk te bevorderen (vragenlijst (1) , charter, folders,…).

Selectie van goede praktijken
De selectie van goede praktijken kan worden beschouwd als de hoeksteen van de campagne die liep over twee jaar. De campagne had als doel de bedrijven te sensibiliseren en aan te moedigen tot het voeren van acties die de gezondheid op het werk moesten bevorderen. Eerst kregen de bedrijven het verzoek een vragenlijst, de Company Health Check, in te vullen. Vervolgens werd contact opgenomen met de best scorende bedrijven en aan hen werd gevraagd een meer diepgaande vragenlijst te beantwoorden met dezelfde structuur als de vorige, en hun gezondheidsbeleid te “verdedigen”. Om te bepalen welke ondernemingen in aanmerking kwamen, baseerden Prevent en zijn partners (2) zich op precieze criteria die werden uitgewerkt door het onderzoeksteam van Prevent (3): de kwaliteitscriteria en de transfercriteria of “transferability criteria” (zie tabel 1). Bij de kwaliteitscriteria gaat het, zoals de naam al aangeeft, over de kwaliteit van het gezondheidsbeleid. Is het participatief? Is het dynamisch en wordt het ondersteund door de directie? Worden de vereiste middelen ter beschikking gesteld?… De transfercriteria dan weer verwijzen naar de mogelijkheid om het geval te transfereren naar andere ondernemingen. De vraag is hier: kan ik dezelfde actie herhalen in een andere context?

Tabel 1: Selectiecriteria voor goede praktijken
Kwaliteitscriteria
In het ideale geval wordt het beleid inzake gezondheidsbevordering …
gebaseerd op een totaalbenadering (individueel en organisatorisch)
ondersteund door het beleid van de onderneming of organisatie
geïntegreerd in de strategie, de systemen en processen van het bedrijf
ondersteund door een actief betrokken directie
gedragen door een participatie van de werknemers
gebaseerd op een continue communicatie tussen en met de diverse actoren
gesteund op een gestructureerde aanpak
opgestart na een behoeften- en risicoanalyse
voorzien van de vereiste materiële en menselijke middelen
verspreid via goede informatie en doorgegeven via opleidingen
gebaseerd op doeltreffende maatregelen (wetenschappelijke kennis)
opgevolgd (evaluatie en controle)
gericht op een permanente verbetering
Transfercriteria (transferability)
mogelijkheid om het programma toe te passen in andere omstandigheden
beschikbaarheid van het programma
efficiëntie van het project (verhouding kwaliteit/kosten)

Afbeelding 1: kwaliteitscriteria


De winnaars
Vijf bedrijven werden geselecteerd door een jury van deskundigen op basis van de bovengenoemde criteria (4). Het gaat om de bedrijven Procter & Gamble, Solvay, ADMB, Fortis Bank en Delhaize. Ze onderscheidden zich alle vijf door hun originele aanpak inzake gezondheidsbevordering en hun wil om deze thematiek te integreren in hun algemeen beleid. Zoals Koen Van Gestel van Procter & Gamble aangaf, is het absenteïsme in België erg hoog. Volgens Securex bedraagt het totale percentage 5,23%, wat overeenstemt met een kostprijs van 9,2 miljard euro voor de werkgevers. Securex wijst daarbij op de duidelijke band tussen stress en arbeidstevredenheid enerzijds en de graad van absenteïsme anderzijds. Koen Van Gestel licht het credo van zijn bedrijf toe: “een gezonde geest in een gezond lichaam gaat gepaard met een sterker engagement en met meer stabiele prestaties bij de werknemers.” Daarom is men er in dit bedrijf van overtuigd dat investeren in de gezondheid van de werknemers een positieve invloed heeft op de gezondheid van het bedrijf (zie tabel 2).

Tabel 2: Voordelen van de bevordering van de gezondheid op het werk
Op organisatieniveau Op individueel niveau
Betere werkomgevingBewustwording van gezondheidsproblemen
Daling van de kosten veroorzaakt door absenteïsme, arbeidsongevallen en beroepsziektenSterkere motivatie (werknemer waardeert de inspanningen van de directie)
Positiever imago (gezondheid wordt gevaloriseerd door de onderneming)Meer arbeidstevredenheid
Meer dynamisch human resources beheerBetere relaties tussen de werknemers
Hogere productiviteitWerkzekerheid, en dus minder stress

Sterke punten
Uit de analyse van de programma’s voor gezondheidsbevordering van de bekroonde bedrijven komen enkele sterke punten naar voren. Eerst en vooral zien we dat een doeltreffend beleid steunt op een grondige evaluatie van de behoeften eigen aan de onderneming. Procter & Gamble organiseert elk jaar een tevredenheidsonderzoek dat informatie oplevert over de levensgewoonten van de werknemers. De vragenlijsten worden voorgelegd aan de werknemers tijdens het medisch onderzoek. Daarbij gaat het om vragen zoals: Hebt u vaak last van stress of andere zorgen na uw werkdag? Doet u minstens één keer per week aan sport of andere lichaamsbeweging?… De nadruk wordt gelegd op de drie voornaamste risicofactoren: stress, slechte voedingsgewoonten en te weinig lichaamsbeweging.

Welke activiteiten er ook worden ontwikkeld, een van de andere sleutelelementen voor een succesvol resultaat is de actieve medewerking van alle partijen, zowel de directie als de werknemers. Bie Van Woensel, van Provikmo, promotor van het project move@admb, verklaart dat bepaalde werknemers werkten als motor bij het project ‘Met move@admb naar Peking!’ (zie kadertekst 1). “Zonder de motivatie van bepaalde werknemers zou een dergelijk project niet van de grond kunnen komen. Al moet de directie natuurlijk ook deze initiatieven ondersteunen en het nodige krediet geven”, klinkt het. “We hebben gemerkt dat het enthousiasme zich op natuurlijke wijze verspreidt. Het is belangrijk dat de mensen zich vrij voelen om mee te doen, maar dat er toch een gezonde vorm van competitie ontstaat.” Tim Lammens, van Delhaize, is het daarmee eens: “Al onze initiatieven hebben hun succes te danken aan het feit dat ze niet verplicht zijn en dat ze worden gesponsord door een lid van het directiecomité.” Pierre Depret, van Solvay, wees op de voordelen van een charter waarmee de directie duidelijk en zichtbaar aantoont dat ze achter het initiatief staat.

Kadertekst 1: Met move@admb naar Peking!
ADMB nam een zeer origineel initiatief om de werknemers ertoe aan te zetten meer te bewegen. In de aanloop naar de Olympische Spelen werd het idee gelanceerd om te voet naar Peking te gaan… Niet letterlijk natuurlijk, maar het doel was wel de 12.171 km tussen Brugge en de Chinese hoofdstad af te leggen. Daarbij kreeg iedereen die wilde deelnemen aan dit project een gratis stappenteller. Vervolgens werden de deelnemers onderverdeeld in 4 groepen, waarvan de namen verwezen naar olympische disciplines (de boogschutters, de boksers, de honkballers en de ruiters). De teams wedijverden zo om als eerste hun bestemming te bereiken. Om zoveel mogelijk stappen te verzamelen, verbonden de deelnemers zich ertoe zoveel mogelijk te voet te gaan, door de trappen te nemen in plaats van de lift, een wandeling te maken tijdens de middagpauze,… Op die manier bereikten ze Peking in één maand tijd! Het project had bovendien een interactief karakter: de deelnemers konden op het intranet de reeds afgelegde afstand op een detailkaart volgen. Om deze activiteit nog ludieker te maken, verdeelden de ontwerpers van de site de reis in tussenstappen, via Centraal-Europa, Turkije en Klein-Azië. Uiteindelijk kaapten de winnaars ook (virtuele) olympische medailles weg!

Goede communicatie
“Om onze werknemers te sensibiliseren gaven we de voorkeur aan een sterke, gerichte actie,” aldus Pierre Depret, van Solvay. “Tijdens de jaarlijkse Week van de Gezondheid (zie kadertekst 2) organiseren we elke dag verschillende activiteiten gelinkt aan alle thema’s van onze hedendaagse levenswijze.” Bij Delhaize worden bij elke actie affiches opgehangen in alle vestigingen van de groep. “Iedereen wordt hierbij betrokken. We willen ons richten tot alle werknemers en zelfs tot de klanten,” benadrukt Tim Lammens. “Daarom hangen we ook affiches in onze supermarkten. Maar de werknemers krijgen wel meer informatie via het intranet en ook via thematische brochures, bijvoorbeeld over cholesteroltests.” (zie kadertekst 3)

Kadertekst 2: de Week van de Gezondheid
Een van de essentiële initiatieven van het gezondheidsbeleid bij Solvay is de Week van de Gezondheid. Zo wordt elk jaar een hele week lang bijzondere aandacht besteed aan de sensibilisering van de werknemers aan de hand van lezingen (roken, stress,…), workshops, gezondheidstests (longcapaciteit, bloedsuikerspiegel,..), sportactiviteiten (jogging in het park, volleybalmatch,…), cursussen, ontmoetingen met specialisten (diëtist,…), en dit in een feestelijke, ontspannen sfeer.

Kadertekst 3: Cholesteroltests
Delhaize is een belangrijke speler in de grootdistributie die zich betrokken voelt bij de voedingsgewoonten van zijn klanten zowel als zijn werknemers. Deze laatsten hebben de mogelijkheid hun cholesterolgehalte te testen. De resultaten (die vanzelfsprekend vertrouwelijk zijn) geven dan cijfermatig aan wat de risico’s zijn voor de ontwikkeling van hart- en vaatziekten. Deze bewustmakingscampagne ging gepaard met informatie (bv. tabellen met de basisvoedingsmiddelen en hun meer of minder hoog cholesterolniveau), om zo de mensen te helpen bij een juiste voedingskeuze gericht op een verlaging (of stabilisering) van het cholesterolgehalte in het bloed. Ter ondersteuning van deze campagne werd eveneens gebruik gemaakt van affiches met eenvoudige boodschappen, zoals “eet één keer per week vis” of “eet meer vezels”.

Opvolging en evaluatie
Tijdens zijn voorstelling gaf Philippe De Permentier van de Fortis bank enkele interessante cijfers die de opvolging van de actie hebben vergemakkelijkt. Wat betreft een evenwichtige voeding berekende Fortis de evolutie van de aankoop van de gezonde producten die werden aangeboden in de kantines van de bank. “In september 2006 kwamen we met onze cateringpartner Sodexho overeen dat er aan onze werknemers fruit zou worden aangeboden tegen lage prijzen, en ook meer gezonde producten met minder vetstoffen. Sindsdien hebben we vastgesteld dat de consumptie van fruit en evenwichtig samengestelde maaltijden sterk gestegen is. Begin 2008 werd trouwens een ruimer onderzoek gestart onder de naam “Fortis Health Check” (zie kadertekst 4). We hopen ook meer informatie te kunnen verzamelen die nodig is voor het voortzetten van onze gezondheidsacties.”

Kadertekst 4: Fortis Health Check
Begin 2008 werd de vragenlijst voor de gezondheidsevaluatie onder de naam “Fortis Health Check” gelanceerd. Voortaan kunnen de werknemers van Fortis via een persoonlijke code toegang krijgen tot een vragenlijst voor de evaluatie van diverse welzijnsaspecten zoals energie, vitaliteit, werksfeer, gevoelens van agressie of geweld, werkinhoud, organisatie,… Het hoofdstuk over de levenswijze behandelt daarbij thema’s zoals roken, voeding, alcohol en lichaamsbeweging. Nadat ze de vragenlijst hebben ingevuld, ontvangen de respondenten feedback in de vorm van smileys vergezeld van commentaar. Op die manier worden de deelnemers aangespoord om verdere inspanningen te leveren.

Bij Solvay werd niet alleen een fitnesszaal ter beschikking gesteld, maar kregen de werknemers ook een vragenlijst waarbij werd gepeild naar de graad van tevredenheid. “Het volstaat niet een dienst aan te bieden, je moet hem ook verbeteren,” verduidelijkt Pierre Depret. “Zo zijn we te weten gekomen welke lacunes moesten worden aangevuld. Soms gaat het op het eerste gezicht om details, maar die blijken dan toch zeer belangrijk te zijn, bv. de netheid in de douches of het onderhoud van het fitnessmateriaal.”

Bij Procter & Gamble worden de activiteiten inzake “Wellbeing” (zie kadertekst 5) regelmatig opgevolgd. “Ons jaarlijks tevredenheidsonderzoek wijst op een positieve ontwikkeling sinds we dit programma gelanceerd hebben,” zegt een tevreden Koen Van Gestel. “Tussen 2006 en 2008 was er een stijging van het aantal personen dat verklaart de inspanningen van de onderneming te waarderen. De enkele personen die negatief reageerden, zeggen meestal dat ze geen tijd hebben om mee te doen aan onze activiteiten. Maar ze bekijken hun werkomgeving doorgaans toch met andere ogen. Er zijn ook meer mensen die meer lichaamsbeweging willen nemen buiten het werk. Eén medewerker verklaarde zelfs dat hij was gebeten door “het sportvirus”.

Kadertekst 5: Wellbeing at work
In 2007 startte Procter & Gamble de eerste activiteiten onder de noemer Wellbeing op. Behalve de sportactiviteiten (fitness, yoga, jogging,…) organiseerde P&G ook een groot aantal workshops. Alles bij elkaar namen zo’n 400 werknemers tijdens de werkuren deel aan workshops met titels zoals Stress management, Get back 30 Minutes, Time management, Relaxation en Work Life Balance. In 2008 werd een nieuwe reeks workshops opgestart met vergelijkbare thema’s in verband met het beheer van stress en overbelasting.

“Gezonde werknemers, gezond bedrijf”
De initiatieven en programma’s voor de bevordering van de gezondheid op het werk zijn zeer divers. Niettemin valt het op dat de geselecteerde voorbeelden goede resultaten hebben opgeleverd. Voor heel wat ondernemingen is de bevordering van de gezondheid op het werk louter een kwestie van gezondheid. Zelden gaat het om een holistische benadering. Slechts enkele bedrijven beschouwen dit als een strategisch element binnen het bedrijfsbeleid, terwijl alleen deze benadering in werkelijkheid kan leiden tot het ultieme doel: gezonde werknemers in gezonde bedrijven.

(1) Wilt u meer weten over de vragenlijst en de met behulp van dit instrument behaalde resultaten, ga dan naar Preventactua nr.7/2009, “Move Europe: campagneresultaten” .
(2) In het kader van de campagne Move Europe kreeg Prevent de steun van de volgende partners: VIG, Partena, Fares, Idewe en Educasanté.
(3) Het verslag van de “making of” van de vragenlijst is beschikbaar in het Engels op www.move-europe.be/p/72BK8K
(4) Voor meer uitvoerige informatie over de programma’s van de bekroonde bedrijven: ga naar de rubriek “Goede praktijken” op de website van Move Europe www.move-europe.be